#मराठीभाषा- उचलबांगडी, कानफाट्या / कानाला खडा, डाक

उचलबांगडी करणे

संस्कृत मध्ये उत् म्हणजे वर आणि चल् म्हणजे हलणे, जाणे, निघणे. उचलणे म्हणजे खालून वर येणे.

उचलबांगडी या शब्दात बांगडी हा शब्द 'पांगडी' शब्दाचा अपभ्रंश आहे. पांगडी म्हणजे कोळ्यांचे मासे धरण्याचे जाळे. कोळी जाळे पसरून मासे आत आले म्हणजे ते उचलतो. हे जाळे मोठे असले म्हणजे ते दोघे चौघे मिळून सर्व बाजूनी एकदम उचलतात. तसेच, एखाद्या मुलाच्या मनात जायचे नसेल तर बाकीची मुले काही डोक्याकडून आणि काही पायाकडून एकदम त्याला उचलतात. त्यावरून पुष्कळजणांनी मिळून एखाद्याला शक्तीचा प्रयोग करून त्याच्या जागेवरून /पदावरून काढून टाकणे , असा अर्थ रूढ झाला.

(संदर्भ: मराठी व्युत्पत्ति कोश- कृ पां कुलकर्णी आणि मराठी भाषेचे संप्रदाय व म्हणी- वा गो आपटे)

___________________________________________________________________________________

कानफाट्या / कानाला खडा

कानफाटा म्हणजे नाथपंथी , गोसाव्यांची एक जमात. ह्या पंथात कानाला भोक पाडून किंवा फाडून त्यात लाकडाच्या बाळ्या (कुंडले) घालतात. यांच्या काही वर्तनाबद्दल एकूण लोक साशंक असत. म्हणून 'एकदा कानफाट्या नाव पडले की झालेच' असा वाक्य प्रयोग रूढ झाला. यावरून, एकदा एखाद्याचे नाव वाईट झाले की लोक काही चांगले केले तरी संशयच घेतात म्हणून पहिल्यापासून चांगले वर्तन ठेवावे, असा ध्वनित /अध्याहृत अर्थ.

असेच, कानाची पाळी खूप नाजूक असते आणि त्या ठिकाणी खडा दाबून धरणे हा पूर्वीच्या काळी शिक्षेचा प्रकार होता, यावरून कानाला खडा लावणे हा वाक्यप्रयोग आणि एकदा केलेली चूक पुन्हा करायची नाही असा निर्धार करणे, हा अर्थ.

(संदर्भ: मराठी व्युत्पत्ति कोश- कृ पां कुलकर्णी आणि विस्तारित शब्दरत्नाकर- वा गो आपटे)

___________________________________________________________________________________

डाक

डाक / डाँख हा हिंदी शब्द. धातूच्या भांड्याचे भोक बंद करण्यासाठी उपयोगात आणता तो धातूचा रस. सोप्या भाषेत, धातूचा जोड. डांकणे म्हणजे सांधा जोडणे हा एक अर्थ होतो.

दुसरा अर्थ, डाक म्हणजे टपाल. टपालाची मूळ कल्पना खलिफाच्या राज्यात सुरू झालेल्या 'बरीद' पासून आली. बरीद म्हणजे दूत किंवा संदेशवाहक. उतारुंना नेण्यासाठी ठिकठिकाणी टप्प्यावर घोडे ठेवण्याच्या जागा असत याला डाक-चौकी म्हणत. तसेच, बरीद-ए-मुमालिक' असा गुप्तचर विभागाचा प्रधान अधिकारी असे आणि याच्या अखत्यारीत गुप्तचर, संदेशवाहक आणि डाक-चौक्या असत.यावरून, डाकघर म्हणजे टपाल कचेरी. आणि डाकवाला म्हणजे टपाल वाटणारा.

(संदर्भ: मराठी व्युत्पत्ति कोश - कृ पां कुलकर्णी)

___________________________________________________________________________________

लेखन आणि संकलन - नेहा लिमये

बाष्कळ, इरेस घालणे, गोषवारा, हरताळ

बाष्कळ

‘तुझी बाष्कळ बडबड आता पुरे झाली!’ किंवा ‘हा बाष्कळपणा आम्ही किती काळ सहन करायचा?’ अशासारख्या वाक्यांमधून वापरला जाणारा ‘बाष्कळ’ हा शब्द ‘निरर्थक’ या अर्थाचा आहे.

पण निरर्थकतेला बाष्कळपणा का म्हणायचे?

ऋग्वेद हा ग्रंथ मुखोद्गत करीत असताना त्यात गुरुपरत्वे काही भेद होत होत ऋग्वेदाच्या काही शाखा निर्माण झाल्या. शाकल शाखा आणि बाष्कल शाखा अशा दोन वैदिक संहितेच्या शाखा होत्या.बाष्कल या नावाच्या एका ऋषींच्या नावाने ऋग्वेदाची ही शाखा बाष्कल शाखा म्हणून प्रसिद्धीला आली.

ऋग्वेदाचे केवळ पठण करणारांना त्या पठणाचा अर्थ कालपरत्वे समजेनासा झाला. त्यात बाष्कल शाखेच्या शिष्यांचा कदाचित लवकर समावेश झाला असेल. त्यामुळे त्यांचे पठण म्हणजे निरर्थक बडबड असे लोक समजू लागले असावेत. अशी कोणत्याही विषयातील निरर्थक बडबड म्हणजे बाष्कळपणा झाला.

या प्रकारे बाष्कळ या शब्दाची अशी व्युत्पत्ति सांगितली जाते.खरे म्हणजे मूळच्या बाष्कल ऋषीवर त्याच्या शिष्यांमुळे झालेला हा केवढा घोर अन्याय आहे !!!

(संदर्भ: मराठी व्युत्पत्ति कोश- कृ पां कुलकर्णी आणि  शब्द-चर्चा- मनोहर कुलकर्णी)

ईरेस /इरेस घालणे/ पडणे/ ईरपिर

मूळ संस्कृत शब्द ईर म्हणजे शक्ती, जोर, चुरस,ईर्ष्या

बुद्धिबळाच्या खेळात राजाला दुसऱ्याच्या मोहऱ्याचा शह लागू पडू नये म्हणून आपले एक मोहरे किंवा प्यादे देणेकिंवा

किल्ल्याचा वगैरे दरवाजा फोडताना त्याला असलेले लांब लांब खिळे हत्तीच्या धडकेबरोबर त्याच्या कपांळात शिरू नये म्हणून एक रोडकासा उंट मध्ये घालीत. म्हणजेच, इप्सित कुठल्याही प्रकारे साध्य करण्यासाठी/ स्वतःच्या बचावासाठी दुसऱ्याला पुढे घालणे (इथे स्वतःची शक्ती पणाला लावायची गरज नसते) तसेच इरेस पेटणे किंवा इरेस पडणे/चढणे म्हणजे चुरस लावून, पूर्ण शक्तीनिशी पुढे सरसावणे.

 

ईरचा दुसरा अर्थ जिच्या अंगात आले आहे अशी व्यक्ती. यावरून ईर शिरणे म्हणजे बेभान होणे, स्वतःवरचा ताबा सुटणे.

ईरपिर – पिर/पीर हा फारसी शब्द आहे. शब्दशः पीर म्हणजे म्हातारा मनुष्य. पण इथे अनुभवी मनुष्य असा अर्थ घेतल्यास अफाट, उद्योगी धाडसी मनुष्य. 

उदा. मोठमोठाले ईरपिर हा गुंतागुंतीचा प्रश्न सोडविताना थकून गेले, पण हा इसम काही औरच आहे.

(संदर्भ: विस्तारित शब्दरत्नाकर आणि मराठी भाषेचे संप्रदाय व म्हणी - वा. गो. आपटे)

गोषवारा

मूळ शब्द फारसी गोशवारा आणि मूळ अर्थ जमीनदारी पद्धतीतील खातेवही.

प्रत्येक खात्यावर असणाऱ्या नोंदीचे केलेले संक्षिप्त व एकत्रित असे टांचण, त्यावरून सारांश किंवा मुख्य गोष्ट असा अर्थ.

(संदर्भ: मराठी व्युत्पत्ति कोश- कृ. पां. कुलकर्णी)

हरताळ

हरताळ म्हणजे एक पिवळा विषारी पदार्थ.

पूर्वी हस्तलिखिते लिहिताना चुकीचा शब्द खोडावयाचा असेल तर हा पदार्थ लावून खोडत असत, त्यावरून हरताळ फासणे/ हरताळ लागणे हे शब्दप्रयोग रूढ झाले.

कानडीत हरदु म्हणजे व्यापार किंवा उदीम आणि तळवू म्हणजे बंद करणे, दिरंगाई करणे. तसेच गुजराती भाषेत 'हाडताल' आणि हिंदीत 'हाटताल' म्हणजे बाजारबंदी.

फारसी भाषेत हर म्हणजे घरातील मधला भाग किंवा माजघर आणि ताला म्हणजे कुलूप.

मराठी भाषेत हरताळ करणे हा शब्दप्रयोग निःशस्त्र प्रतिकाराच्या चळवळीपासून (ई स १९२९) फार उपयोगात आणला जाऊ लागला. हिंदी, गुजराती आणि फारसीचा आधार घेऊन, हरताळ करणे/ पडणे म्हणजे दुकाने बंद ठेवणे आणि हरताळ लावणे म्हणजे रद्द करणे, असे अर्थ रूढ झाले. याखेरीज, कुणी मोठा मनुष्य (राजा वगैरे) मेला असता नगरातले सगळे व्यवहार लोक स्वखुशीने किंवा सरकारी हुकुमाने बंद ठेवत त्यावरूनही हरताळ पडणे असे म्हणले जायचे.

(संदर्भ: मराठी व्युत्पत्ति कोश- कृ पां कुलकर्णी आणि मराठी भाषेचे संप्रदाय व म्हणी- वा गो आपटे)

लेखन आणि संकलन - नेहा लिमये